Unutrašnjost Vile d’Este: saloni, freske i eho društvenog života dvora

Ulazim u Vilu d‘Este (Villa d‘Este) u Tivoliju kroz vrata koja se nalaze odmah pored crkve Santa Maria Mađore (Santa Maria Maggiore). Ova crkva je u narodu poznata i kao crkva San Francesco. Ovo kolokvijalno ime je dobila jer su franjevački monasi već vekovima na službi u toj crkvi. Ulaz kroz koji prolazim je jedini ulaz kroz koji se danas može ući u Vilu, bar što se posetilaca tiče. Crkva je starija od Vile d’Este. Ona potiče iz 5. veka nove ere i izgrađena je na ostacima antičke vile. Dakle temelji i delovi crkve datiraju iz starorimskog perioda.

Sama Vila, kao deo renesansne arhitekture Italijaskog vrta, i danas predstavlja jedno od fascinirajućih svedočanstava koja slave ljudsku kreativnost, umetnost, arhitekturu i građevinarstvo, povezanu sa lepotama prirode. Glavni kreator Vile bio je arhitektea, slikar i pejzažni arhitekta Piro Ligori (Pirro Ligori). Naručilac radova, finansijer i vlasnik Vile bio je kardinal Ipolito II d’Este (Ippolito II d’Este 1509-1572).

Vila se od 2001. godine nalazi na UNESCO-voj listi svetske kulturne baštine.

Foaje i unutrašnje dvorište

Prva prostorija na koju se nailazi ulaskom u Vilu je foaje koji je ukrašen kružnim lukom, nekada dekorisanim. Na zidovima foajea su dekoracije sa motivima iz Starog zaveta, ali slike su danas uglavnom oštećene do neprepoznatljivosti. Mogu se videti scene Potopa, Kain i Avelj, kao i neke epizode iz života Mojsija, Jakoba i Davida. Žrtvovanje Isaka je najbolje očuvana dekoracija. Sve ove ilustracije datiraju iz 16. veka, iz vremena kada je Vila građena.

Sledeće dve sobe su bile dekorisane scenama iz antičke mitologije, ali su slike uništene tokom bombardovanja u II svetskom ratu. Biletarnica je u sledećoj prostoriji, sali sa scenama iz Solomonovog života. Ove dekoracije su rađene u monohromatskoj (jednobojnoj) tehnici i utisnute su u unutrašnjost rama od veštačkog mermera.

Prolazim kroz glavni hodnik (Corridoio) koji vodi od ulaza, ispred znaka Vile (na fotografiji gore iznad) do unutrašnjeg dvorišta (Cortile del Casino). Na plafonu hodnika su dekoracije koje su napravljene tokom neke od rekonstrukcija i adaptacija Vile tokom 19. ili 20. veka. One ne nose simboličke, alegorijske poruke kao originalno osmišljeni prikazi, nego imaju isključivo dekorativnu funkciju (fotografija ispod).

Venerina fontana ili Fontana ležeće Venere (Fontana Venere Dormiente)

Iz sale se, a zatim kroz glavni hodnik izlazim u unutrašnje dvorište u kome vidim elegantnu i decentnu fontanu. Ovo je Venerina fontana koja je postavljena uz zid koji pripada crkvi Santa Maria Maggiore. Fontana je odlično očuvana, sa potpuno originalnim materijalom i konstrukcijom generalno. U maloj lučnoj niši fontane, centralno mesto zauzima figura ležeće Venere. Sa obe strane niše nalaze se po dva dorska stuba, a između njih, a ispred niše sa ležećom Venerom nalazi se bazen. Ova meni posebno draga fontana je u potpunosti izrađena od mermera.

Dekorativni i alegorijski simboli Fontane

Osnova niše je ukrašena štuko bas-reljefom i delo je likovnog umetnika, maestra Makaronea (Curzio Maccarone). Ovde su prikazani pejzaži izvora vode i njen tok sve do Vile, što uključuje i pejzaže stena, vetrenjača, mostova i seoskih zdanja. Duž arkade se nalazi granje dunja – ono aludira na Herkulov jedanaesti podvig, krađu zlatnih jabuka iz vrta Hesperidovog, gde ih je čuvao zmaj Ladon.

Slike sa motivima mita o Herkulu, kao što je ovaj, najčešći su simbol koji se može videti u okviru kompleksa Vile d’Este. Ovom konkretnom prikazu dodat je i epigram Marka Antoana Morea (Marc Antoine Muret), francuskog renesansnog humaniste, filologa i oratora, takođe i savremenika vlasnika Vile Ipolita II. Epigram glasi: “Zlatne jabuke sto Herkul ukrade zmaju u snu/sad Ipolito poseduje/zahvalan na daru, želi njihovom tvorcu / da vrtovi posađeni – njemu neka budu posveceni.”

Herkul, kao centralna figura ikonološkog programa, dvostruko je vezan za Vilu. On je jedan od božanskih zaštitnika tiburske oblasti (Tibur – antički naziv Tivolija) i po legendi jedan je od osnivača dinastije d’Este. Po analogiji, Vila predstavlja proslavu Ipolitovih podviga, koji je, baš kao Herkul u drevnom mitu, morao da savlada nebrojene “podvige” da bi stvorio svoju baštu, te sada može da izloži zlatne jabuke kao svoj lični amblem – sada zaštićen orlom, heraldičkim simbolom porodice d‘Este.

Venerina Fontana, kao jedan od simbola Vile na koji se prvo nailazi, najavljuje teme koje ćemo ponovo sretati u dekoraciji Vile i vrta: slavljenje prirode i lepote tiburskog tla, motiv životvorne vode koja ovde ulazi u Vilu, kao i Veneru koja personifikuje izvore, preuzimajući čuveni ikonografski motiv iz 16 veka. Pored antičkog značenja koji ima Venera, u renesansnoj interpretaciji ona postaje i Venera-roditeljka (Venus Genetrix), božanstvo koje upravlja fertilnošću i životnom snagom prirode. Njen prikaz kao personifikacije izvora, direktno se vezuje za koncept “vode koja daje život”. Kroz upotrebu vode, kamenja i biljaka, Venera personifikuje prirodu koja stvara (natura naturans). Funkcija njene  prisutnosti u vrtu simboliše transformaciju njegovog prostora u terestrialni raj (raj na zemlji).

Levo od Fontane postavljena je ploča od titanijuma sa obaveštenjem da je Vile d’Este upisana na listu dobara svetske kulturne bastine pod zaštitom UNESCO.

Dekoracija i struktura enterijera

Na ovom mestu bilo bi značajno da pomenem osobu koja je kreirala filozofski i simbolički program koji je inkorporiran u celokupan umetnički sadržaj kompleksa Vile d’Este. Idejni tvorac njenog ikonografskog izgleda je Anđelo Koloči (Angelo Colocci). On je bio čuveni humanista, intelektualac i savremenik Ipolita II, njegov bliski saradnik i savetnik. Koloči je predložio mnoge od mitoloških, istorijskih i filozofskih tema koje su potom umetnici slikali ili vajali u okviru kompleksa Vile, dakle uključujući i vrtove. Pomogao je u kreiranju simbola koji su povezivali Ipolita II sa antičkim herojima i bogovima, čime Vila, pored ostalog, postaje i politički instrument koji je isticao moć, plemenito poreklo i intelektualni status porodice d‘Este. Takođe, mnogi motivi u vrtu koji se referišu na povratak u utopijsko „zlatno doba“ (Aurea Aetas) i harmoniju čoveka i prirode, potiču iz humanističkih krugova kojima je pripadao Koloči. On je doprineo konceptualizaciji vode kao metafore „žive vode“ u smislu večnog života, pročišćenja i božanske prisutnosti, što je centralna tema u celom kompleksu. Pod uticajem ovih ideja, mnogo vekova kasnije, Franc List (Ferenc Liszt) će boraveći u Vili komponovati neka od svojih najznačajnijih dela, koja čine Listov tzv. kasni opus.

Nekada reprezentativne i stambene, a danas samo reprezentativne prostorije Vile nalaze se u parteru i na spratu. Svaka od prostorija ima zvaničan tematski naziv. Po obliku, veličini i značaju, prostorije su podeljene na sale, salone i sobe. Sale su bile prostorije u funkciji javnog prikaza statusa vlasnika, prikaza moći i intelektualnog okupljanja. U tom smislu, služile su za primanje visokih gostiju, održavanje intelekutalnih društvenih okupljanja i prikazivanje umetničkih kolekcija. To su najprostranije prostorije sa najvišim plafonima. Saloni su prostorije čija je primarna funkcija služila okupljanju manje grupe ljudi i nisu morali da budu tako grandiozni i formalni kao sale. Znači i saloni, kao i sale služili su za održavanje društvenih događaja, ali sa razlikom koja se odnosila na njihov obim i sastav.

U privatnim sobama odvijao se svakodnevni život stanara. Moj utisak je da su hodnici Vile jedine prostorije koje uglavnom nemaju umetnicki sadržaj i podsećaju na obične hodnike ostalih velikih građevina iz ranijih epoha. U Ipolitovom vremenu izgled reprezentativnih hodnika je bio drugačiji, a sami hodnici su imali simboličku funkciju. U ovim prostorijama je bilo mnogo više fresaka nego što se danas može videti. U tom smislu, izvorni hodnici su, u skladu sa renesansnim principima, imali optički efekat tako što bi kroz njih posetilac bio vođen prema određenih fokusnim tačkama. Prolazak kroz hodnik bio je dizajniran kao intelektualno „putovanje“ kroz različite tematske oblasti.

Sale

Jedna od prvih prostorija i sala do koje se posle ulaska u Vilu dolazi je Sala posvecena scenama pejzaža i lova. U ovoj sali, zidove je prema podacima oslikao Antonio Tempesta. Ovaj renesansni slikar je bio Firentinac, specijalizovan za slikanje pejzaža u flamanskom stilu. Međutim, danas su vidljive samo freske na jednom zidu, onom prema unutrašenjm dvorištu preko koga sam prethodno prošla. Ove slike prikazuju ljude u ruralnoj nošnji tog vremena u lovu na patke.

Sala umetnosti i zanata

Sledeća prostorija je Sala umetnosti i zanata (Sala delle Arti e dei Mestieri) . Za razliku od mnogih drugih prostorija u Vili koje su posvećene mitologiji, bogovima ili istorijskim događajima, ova sala je posvećena ljudskom geniju, veštini i radu. Ona predstavlja slavljenje ljudske sposobnosti da transformiše sirove materijale prirode u umetnička dela i korisne predmete. Freske koje krase zidove ne prikazuju samo gotove proizvode, već proces stvaranja. Prikazi obuhvataju različite zanate i umetnosti tog vremena. Dekoracije sugerišu jednaku važnost intelektualne umetnosti (slikarstva, vajarstva) i praktičnih zanata, jer je svaka vrsta kreativnog rada dragocena. To je renesansni omaž artigiano, zanatlijama i umetnicima generalno. Gledajući kompleks Vile u celini, ne mogu izbeći asocijaciju na ljude koji su je stvarali, uz neizbežan osećaj divljenja prema njenim graditeljima.

U jednom svom delu, ova sala je služila kao Ipolitov lični, stambeni prostor. Pored nje se nalazi i mala kapela, oslikana motivima kojima dominiraju proroci i sibile. Centralni deo kapele je ukrašen slikama iz života Device Marije, počev od njenog rođenja do smrti. Slika koja se posebno ističe nalazi se u lučnom delu zida koji je uramljen elegantnim ramovima. Ova slika predstavlja Mariju u pozi u kojoj pažljivo gleda prema figuri koja liči na dete i verovatno predstavlja malog Isusa. Prisustvo antičkih sibila, biblijskih proroka i Device Marije u jednom privatnom prostoru, kao što je Ipolitova kapela, je klasičan primer renesansnog sinkretizma – pokušaja da se pomire antička mudrost (paganstvo) i hrišćanska vera. U tom smislu, zajedniči simbolizam bi se mogao predstaviti kao da sibile i proroci predstavljaju najavu (obećanje). Oni su glasovi iz prošlosti koji govore: ”Nešto veliko će se desiti.” Marija i dete Isus predstavljaju ispunjenje (ostvarenje). Oni su dokaz da se ono što su sibile i proroci predvideli, zaista dogodilo.

U ovom prostoru koji je delom služio kao Ipolitova lična prostorija, nalazi se i galerija, jedinstvena po tome što je jedina zadrzala originalni pod od terakote. U Ipolitovo vreme, zidovi ove galerije, kao i mnogih drugih prostorija bili su ukrašeni kolažima od kože, zlata i srebra.

Sve slike u kapeli je naslikao Federiko Zukari (Federico Zuccari) sa saradnicima. Ovaj umetnik je zaslužan za umetničke prikaze u mnogim salama Vile.

U nastavku se ide kroz Nojevu, Mojsijevu i Venerinu salu.

Nojeva sala

Primećujem da je Nojeva sala (Sala di Noè), koja je takođe bila Ipolitova lična prostorija, oslikana drugačije i manje zvaničnim motivima nego ostale prostorije. Slike reflektuju mitološke detalje, prizore prirode i vode. Centralni motiv je Nojeva barka. Izbor Nojeve teme za privatan prostor je veoma značajan. Nojeva barka je univerzalni simbol sigurnosti i spasenja. Barka je jedino sigurno mesto tokom Velikog potopa. Za čoveka u poziciji moći, kao što je bio Ipolito, koji je bio u stalnom sukobu sa papom i drugim moćnicima, simbolika ideje o sigurnom utočištu može imati duboko lično značenje. Barka je predstavljala prelaz iz starog, uništenog sveta u novi. Prevazilaženje problema.

Faktografski, Nojeva sala se savršeno uklapa u širi program Vile d’Este, gde je voda centralni motiv. Dok u vrtovima voda predstavlja luksuz, moć i estetiku, u Nojevoj sali voda (Potop) predstavlja destrukciju i pročišćenje. To pokazuje da je Ipolito želeo da u svom privatnom životu obuhvati sve aspekte vode: od njene lepote u fontanama do njene zastrašujuće moći u biblijskim pričama. Prikazi Noje i njegove porodice u takvom okruženju, sugerišu temu porodičnog opstanka i kontinuiteta. Za porodicu poput porodiece d’Este, koja je bila opsednuta očuvanjem nasleđa i imena, navedena tema je bila od posebnog značaja.

U ovom prostoru Ipolito je provodio najintimnije vreme, posvećujući ga muzici, poeziji i religijskim promišljanjima.

U nastavku su Mojsijeva i Venerina sala, koje funkcionišu komplementarno.

Venerina sala

U Venerinoj sali (Sala di Venere) dominira estetika obilja i senzualnosti. Centralna figura u sali je figura Venere. Ona je prikazana u njenim različitim aspektima – kao boginja ljubavi ali i kao Venus Genetrix, Venera roditeljka koja donosi život. Prostor je prepun motiva cveća, voća, girlanda i biljaka koje simbolizuju plodnost i bujanje prirode. Tu su i male krilate firugre (Kupidoni), koje simbolizuju različite vrste ljubavi: ljubav prema lepoti, umetnosti, erotsku ljubav. Kako je Venera rođena iz morske pene, motivi školjaka i vode često prate njenu figuru, povezujući salu sa vodenim sistemom cele vile.

Venerina sala predstavlja “horizontalni” aspekt života. Ova sala predstavlja svet čulnih užitaka, harmonije sa prirodom i fizičke lepote. To je prostor koji slavi život u njegovom najvitalnijem, najzemaljskijem obliku. Ona slavi ljubav, lepotu, erotiku i plodnost. Venera je ovde boginja koja upravlja silama privlačnosti i prirodnim ciklusima. Ona je povezana sa idejom rajske bašte, uživanja i kreativne energije koja pokreće svet.

Mojsijeva sala

Sa druge strane, Mojsijeva sala (Sala di Mosè) predstavlja “vertikalni” aspekt života. Ovde dominira estetika autoriteta i strukture. Motivi su ozbiljniji, stroži i fokusirani na ideju božanskog otkrovenja i zakona. Centralnu figuru u sali predstavlja figura Mojsija. Prikazan je kao moćan vođa i zakonodavac. On drži tablice sa Deset zapovesti, koje su vizuelni centar sale i simbol istine. Takođe su prikazani i ključni trenuci iz Mojsijevog života, kao što je grmlje koje gori (simbol susreta sa Bogom) ili izvođenje Izraelaca iz Egipta, što simbolizuje put od ropstva ka slobodi kroz zakone. Mojsije je donosilac zakona (Deset zapovesti), simbol autoriteta, pravde, discipline i moralnog reda. On ne predstavlja užitak, već odgovornost i dužnost. Ova sala predstavlja intelektualnu i duhovnu kontrolu. Ako Venera simbolizuje strast, Mojsije simbolizuje razum i zakon. On podseća da život ne može biti samo uživanje, već mora biti vođen pravilima i višim moralnim ciljevima. To je prostor ozbiljnosti, pravde i svesti o božanskom zakonu koji nadilazi ljudske želje.

Najveći značaj ovih sala nije u svakoj od njih pojedinačno, već u tome što zajedno čine celinu, kroz predstavljanje dualnosti ljudske prirode. One govore o tome da je idealan život onaj koji balansira između ljubavi (Venera) i zakona (Mojsije). To je arhitektonski i umetnički prikaz filozofske ideje da se istinska harmonija postiže samo kada se strasti ukrote zakonom, a zakon omekša ljubavlju. Ipolito je ovim rasporedom primenio jedan od osnovnih principa renesansnog humanizma: ideju o ravnoteži.

Prva i Druga sala Tibura

Kolaž posvecen gradu Tivoliju se nalazi u dve tematski povezane sale, koje se zovu Prva i Drga sala Tibura (Prima Sala Tiburtina; Seconda Sala Tiburtina). U jednoj od sala su zidovi oslikani scenama iz mitova koji se odnose na ovu oblast iz antičkog vremena, a u drugoj su zastupljeniji pejzaži tadašnjeg Tivolija, reke Tibar ali i predstave aktuelnih priča o Tivoliju iz doba renesanse.

Centralni deo vile i Sala fontane

U centralnom delu ove građevine nalazi se Sala fontane ili centralni Salon (Salone; Salone della Fontanina). Ona je u izvesnom smislu percipirana kao srce Vile i kreirana kao muzička soba. U Ipolitovo vreme Sala fontane je služila za prijem gostiju koji su dolazili iz vrta Vile, kao i za prigodna okupljanja kada su u pitanju događaji iz oblasti kulture, u vidu poetskih, književnih ili muzičkih večeri.

Scenografija ove sale dočarava iluziju stepenastih terasa koje okružuju uvijeni stubovi. U tako atmosferičnom prostoru postavljena je centralna figura sale, Fontana Tivoli, koja se nalazi u centralnoj niši. Fontana je prekrivena šarenim mozaicima sa reljefom Tiburtinske akropole i Hramom sibile u središnjoj niši. U Ipolitovo vreme, zvuk ove fontane je stvarao atmosferu na banketima u sali, međutim, danas fontana nije aktivna. Pored fontane i drugih dekoracija, u sali je na jednom zidu prikazana slika Vile d’Este, odnosno pogled na vrt iz Vile u vreme izvođenja građeviskih radova koji danas čine konstrukciju vrta. Takodje, napravljena je i slika na kojoj dominira likovni prikaz čuvene Fontane orgulja iz vrta Vile. Plafon je u potpunosti oslikan scenama iz antičkih mitova.

Sala je veoma akustična pa se u njoj i danas održavaju određeni kulturni događaji kao sto su godišnje muzičke večeri pod nazivom “Vila d’Este noću” (Villa d’Este di notte), mnogi drugi kulturni događaji, kao i oni posvećeni Francu Listu, u vidu obeležavanja njegovih jubileja. Franc List je u Vili odsedao, svirao i komponovao, inspirisan lepotom vrta Vile d’Este. Zbog svoje veličine i akustičnosti, idealna je za koncerte klasične muzike, odnosno za koncerte kamernih orkestara. U ovom prostoru se mogu organizovati i neki privatni, svečani događaji, ali uz strogo poštovanje pravila, koja se odnose na svetlo, dim i vibracije kao i kapacitet gostiju. Za organizaciju ovakvih događaja potrebno je dobiti posebnu dozvolu uprave Vile d’Este, kao i dozvolu Ministarstva kulture Italije.

U periodu kada sam boravila, u Sali fontane, odnosno Salonu, bio je postavljen klavir, smešten u blizini same fontane. S obzirom da u Vili u današnje vreme nema klavira u stalnoj postavci, pretpostavljam da se neposredno ranije održavao neki koncert ili sličan događaj pa je klavir čekao na otpremanje iz Vile. Ili je takav događaj trebalo da se održi u danima koji su sledili posle moje posete.

Herkulova sala

U Herkulovoj sali (Sala di Ercole) su kroz slike opisani Herkulovi podvizi.

Herkulova sala je jedna od najmoćnijih i najdramatičnijih prostorija u Vili d’Este. Ona predstavlja kulminaciju Kardinalove ambicije da se poistoveti sa moći, vrlinom i nepobedivošću Herkula, jednog od najvažnijih mitoloških likova za porodicu d’Este.

Zidovi su prekriveni ogromnim freskama koje prikazuju Herkulove podvige. Radove su izveli umetnici pod nadzorom Federika Zukarija (Federico Zuccari) i Česarea Nebije.

Na zidovima su motivi koji prikazuju 12 Herkulovih podviga. “Ubistvo Nemejskog lava” simbolizuje pobedu nad neukrotivom silom prirode i pobedu nad strahom. Sledeći prikaz je „Ubistvo hidre“, kojim se simbolično prikazuje borba protiv zla koje se množi. Svaka odsečena glava hidre ponovo raste, čime se naglašava neophodnost postojanja upornosti u suočavanju sa izazovima. Prikazom „Čišćenja Augijevih štala”, simbolično se prikazuje obračun, odnosno uklanjanje korupcije i nereda, što je ovde bila direktna aluzija na Kardinalovu ulogu u svojstvu reformatora i čistača Crkve. “Pobeda nad Antejem”, simbolizuje pobedu nad zemljskim i materijalnim svetom, odnosno pobedu duhovne snage nad fizičkom. Svaki podvig je metafora za Ipolitove političke i duhovne pobede. Herkul je bio aluzija na Ipolita II d’Este, koji je želeo da se predstavi kao nepobediv vođa, čuvar reda i pobednik nad haosom.

Zidovi su oslikani tako da imitiraju mermer, kamen i drvo, stvarajući iluziju da je sala još veća i monumentalnija. Uz freske, postoje i stekovi i reljefi koji prikazuju Herkulove simbole (buzdovan, koža lava, zmije). Korišćene su tamnije boje (crvena, tamno plava, zlatna) da bi se naglasila dramatičnost i moć.

Herkulova sala je simbol moći, vrline i nepobedivosti u Vili d’Este. Ona nije bila samo dekorativna prostorija, već politički i teološki alat, kojom je kardinal Ipolito II želeo da pokaže svoju moć, legitimnost i moralnu snagu.

Sala plemenitosti i Sala slave su raskošno dekorisane scenama iz antičkih mitova kojima se, kao i u ostalim salama, na alegoričan način slavi vlasnik Vile – kardinal Ipolito II.

Sala plemenitosti

Sala plemenitosti (Sala dei Nobili), zapravo se u stručnoj literaturi često označava kao Sala della Fama (Dvorana slave) ili deo kompleksa “Appartamento Nobile“ (Plemeniti stan) koji je bio namenjen za prijem najvažnijih gostiju. Ključna karakteristika ove prostorije je da se njene freske bave plemenitošću u duhovnom smislu.

Na zidovima su prikazani starogrčki filozofi (poput Platona, Sokrata, Aristotela) i motivi kojima se na alegoričan način prikazuju vrline (poput Ljubavi, Pravde, Skromnosti, odnosno Umerenosti). Ovim je vizuelno predstavljena ideja da je prava plemenitost postignuta kroz mudrost, etiku i duhovni razvoj, a ne samo kroz poreklo. Figure poput Platona i Sokrata predstavljaju vrhove antičke mudrosti. Njihov prisustvo sugeriše da su filozofski uvidi i traganje za istinom osnova duhovne plemenitosti. Ovakav stav je u skladu sa renesansnom humanističkom tradicijom koja je cenila antičku filozofiju kao put ka vrhuncu ljudskog dostignuća. Ljubav (Caritas) je alegorija koja predstavlja ljubav, dobrotu i brigu za druge, odnosno milosrđe. U hrišćanskoj i humanističkoj tradiciji, ovo je jedna od tri teološke vrline (uz veru i nadu). Pravda (Iustitia), Skromnost, odnosno Umerenost (Temperantia), Mudrost, odnosno, Razboritost (Prudentia) su takođe prikazane, svaka sa svojim specifičnim simbolima (npr. Pravda sa vagom, Razboritost sa ogledalom ili zmijom). Ove figure služe kao moralni vodiči i podsetnik na to da je vrlina temelj plemenitosti.

Prikazi filozofa (Platon, Sokrat) i alegorija vrlina (poput Ljubavi) u ovoj dvorani nisu samo opšti moralni podsetnici, već direktna alegorijska refleksija na ličnost i životnu filozofiju Ipolita II. Ovaj ikonografski program je pažljivo konstruisan kako bi predstavio Ipolita ne samo kao moćnog crkvenog dostojanstvenika, već kao humanističkog velikana čija je “prava plemenitost” (nobilitas animi) zasnovana na mudrosti, vrlini i kulturi, što je bio ideal renesansnog čoveka.

Postoji i simbolika koja je povezana sa istorijskim značajem Tivolija, u kontekstu prethodnih filozofskih simbola. Antički Tibur (Tivoli) je bio mesto gde su se okupljali filozofi i gde je rimski car Hadrijan podigao svoju vilu, inspirisan filozofijom. U tom smislu, moguće je i tumačenje da je Ipolito svesno izgradio svoju vilu na ruševinama antičkih svetilišta, postavljajući se kao “novi Hadrijan” i zaštitnik antičke kulture. Filozofi u dvorani bi bili simbol tog intelektualnog nasleđa koje on čuva.

Prikazom Vrlina, alegorijski je ukazano na moralne osobine Ipolita II. Kao kardinal, Ipolito je bio dužan da ispoljava hrišćansku ljubav i milosrđe, međutim u renesansnom kontekstu Ljubav (Caritas) takođe znači i velikodušnost prema umetnicima, naučnicima i siromašnima. Ipolito je bio poznat po svojoj velikodušnosti, mecena muzičara i umetnika uopšte. Prikaz vrline Ljubavi je direktno referisanje na njegovu ulogu dobrotvora i zaštitnika. Što se tiče vrlina Pravde i Mudrosti (Razboritosti), one su ključne za vladara i crkvenog dostojanstvenika. Ipolito je bio guverner Tivolija i visoki crkveni funkcioner u Rimu. Prikaz ovih vrlina sugeriše da on upravlja svojom provincijom i crkvom u skladu sa pravdom i mudrošću, a ne samo putem moći.

Sala slave

Sala Slave ima zvaničan naziv Sala dei Fasti Farnesiani odnosno Dvorana Farnesejevih dostignuća. U pitanju su prikazi postignuća plemićke porodice Farnese, poreklom iz gornjeg Lacija. Ova dinastija je tokom svog postojanja od plaćenih vojskovođa, u porodici kasnije imala i senatore, generale, kao i politički uticaj ostvarivan putem porodičnih veza i bliskih veza sa vrhom Vatikana. Iako nosi ime Farnesiani (jer je Ipolito bio i Farnese, kao i d’Este, kroz brakove i saveze), u kontekstu Vile d’Este ova sala je posvećena slavi Ipolita II.

Sala je manja, intimna dvorana u Appartamento Nobile, namenjena za privatnije prijeme ili kao nastavak Salona (Sale fontane).
Prostor je oslikan u stilu visokog rimskog manirizma kroz dinamične figure, iluzionistički plafon (trompe–l’œil), složenu perpektivu i bogatu simboliku. I ovu sobu je oslikao Federiko Zukari sa svojim asistentima. Na plafonu se mogu videti ikonografija u koju je uključen prikaz zlatnih jabuka i papske tiare. U ovom slučaju zlatne ja buke predstavljaju Ipolita kao vladara i zaštitnika, a papska kruna (tiara) simbolizuje Ipolitovu dvofakularnu moć – kao kardinala (duhovnu vlast pape) i kao princa (svetovna vlast d‘Este). Ovo je direktna aluzija na njegovu poziciju u crkvi i društvu.

Vlasništvo nad Vilom i periodi rekonstrukije

Vila se u vlasništvu porodice d’Este nalazila do 19. veka. Međutim, već od kraja 17. veka porodica d’Este nije više imala sredstava da upravlja Vilom na odgovarajući način, u smislu adekvatnog održavanja i potrebnih rekonstrukcija. Polovinom 18. veka veći deo nameštaja je odnesen u Modenu, a vrt je intenzivno propadao. Poslednji potomak porodice d’Este i vlasnica Vile bila je Marija Beatriča d’Este, koja se u prvim godinama 19. veka udala za Ferdinanda Karla od Austrije, koji je pripadao porodici Habsburga, čime je Vila prešla u vlasništvo ove habsburške porodice. U narednom periodu, Vila je konačno fizički potpuno napuštena, pa je ovo remek-delo renesanse bilo prepušteno potpunom propadanju i pljačkama.

Kardinal Gustav Adolf von Hohenlohe, koji je bio veliki umetnički mecena, 1850. godine od habsburških vlasnika otkupljuje pravo korišćenja i upravljanja nad Vilom. Kardinal Hohenlohe je uložio vlastiti novac i započeo restauratorske radove kako bi Vili vratio nekadašnji sjaj. Vila je od izgradnje bila u privatnom vlasništvu, ali je imala i status crkvenog dobra, budući da je izgrađena na ruševinama starog benediktanskog manastira, pa je zemljište faktički pripadalo papskoj državi. Posle smrti kardinala Hohenlohea 1896. godine, Vila se ponovo vraća pod kontrolu svojih formalnih vlasnika, porodice Habsburg, što posledično opet dovodi do njenog novog propadanja.

Ovaj vlasnički i fizički status Vila d’Este je zadržala do 1920. godine. Tada drzava Italija oduzima Habzburzima vlasništvo nad Vilom na osnovu Zakona o likvidaciji neprijateljske imovine. Državni organ nadležan za antikvitete i lepu umetnost 1922. godine započinje kampanju velikih rekonstruktivnih radova, koji su podrazumevali kako rekonstrukciju u arhitektonsko-građevinskom smislu, tako i obnavljanje zelenila. Proces obnove je trajao preko deset godina i vodio ga je Atilio Rosi (Attilio Rossi), istoričar umetnosti i državni službenik. Najznačajniji Rosijev doprinos ogleda se u potpunoj obnovi Fontane Neptuna, delom originalnoj kreaciji Lorenca Berninija. U saradnji sa inženjerom Emom Salvatijem, Rosi je uspeo da restaurira Berninijev slap i reorganizuje nivoe vode. Ovu Rosijevu restauraciju Neptunove fontane i njen vodeni spektakl vidimo i danas. Rosi je, takođe, vodio restauraciju slika u Sali umetnosti i zanata, koju je originalno oslikao Emilio Moret. Koordinisao je opštu revitalizaciju Vile i vrta, tako da je zbog nesumnjivog značaja koji je imao za današnji izgled Vile, nazvan i „novim Pirom Ligorijem“. Posle ove restauracije, tokom tridesetih godina 20. veka, kompleks Vile d’Este otvoren je za javnost kao muzej i spomenik kulture.

Tokom Drugog svetskog rata, Vila je pretrpela značajna oštećenja kao posledicu bombardovanja, pa je u post-ratnom periodu započeta najradikalnija rekonstrukcija. Radovi na Vili, u izvesnom smislu, imaju kontinuirani karakter, pri čemu je, kako sam prethodno navela, 2001. godine, kao spomenik kulture, uvršćena na UNESCO-vu listu svetske kulturne baštine.

*

Vila d’Este zajedno sa Vrtom (vrtovima) zaista predstavlja čudo neimarstva i grandioznih umetničkih kreacija, napravljena u slavu besmrtnosti i lepote prirode i umetnosti. Za besmrtnost i vlasnika Vile, pobrinuo se Ipolito II lično, jer je sagradio ovo zdanje i sebi u čast, svesno i eksplicitno ostavljajući prikaze koji slave njega lično. I danas nebrojeni gosti svake godine posećuje Vilu iz istih razloga iz kojih je primala posete pre 500 godina. Neki eksponati više ne postoje, uništeni ili oštećeni u različitim događajima koji su tokom vekova imali uticaj i na Vilu. Drugi postoje u svom celokupnom sjaju zahvaljujući restauracijama. Flora se održava i obnavlja po originalno zadatim obrascima, periodično i u skladu sa potrebom, a samo dva originalna čempresa još uvek postoje u vrtu.

Jedina večna i nepromenljiva konstanta je reke Aniene. Voda. Njena snaga koja pokreće fontane i njihov decidni kontinuirani zvuk i dan danas nenametljivo, ali nepromenljivo gospodare celim ovim zdanjem. Na mikro planu, u odnosu na Vilu d’Este, a na makro planu kao konstanta čitavih naših života, voda je naš primalni pokretac u kom god njenom obliku se to iskazivalo. Bilo u formi osnovne životne potrebe i sirove snage njene energije ili kroz pokretački potencijal rafiniranosti grandioznih umetničkih dometa Vile d’Este.