Pula: estetika prostora i šapat istorije

Kad sunce sklizne iza Arene, a zvona Crkve sv. Antuna oglašavaju veče, Pula prestaje da bude samo skup spomenika. To postaje živi prostor gde se antički mitovi prepliću sa modernim životom.

Pula je nenametljiva lepotica Jadrana. Njen identitet je kulturno-istorijski mozaik u kojem kamen svedoči šapatom, oživljavajući milenijume.

Spustila sam se od hotela uskim strmim uličicama prema moru i starom gradskom jezgru. U starom delu grada postoje uglavnom tipične, tradicionalne uske ulice mediteranskih gradova. Sa obe strane ovih ulica nalaze se karakteristične kamene kuće. Trotoari nekih ulica su toliko uski da samo jedna osoba može da se provuče između zidova kuća i kolovoza. Naravno, nije svaka ulica takva, ali jednom takvom sam se upravo spuštala. Ona će postati deo moje redovne svakodnevne rute, ka i od hotela u smeru prema Areni i morskoj rivi.

Pulski Forum

Pula (tadašnja Pola, punim imenom Colonia Pietas Iulia Pola) bila je važna rimska kolonija i lučki grad, a njen Forum bio je središte javnog života — na istom mestu gde je i danas glavni gradski trg. Pulski Forum je srce starog gradskog jezgra i centra grada uopšte. Za razliku od ostalih rimskih foruma, uključujući i Forum Romanum u Rimu, koji danas predstavljaju antičke spomenike, pulski Forum je trg u okviru koga se i danas živi. Ostale antičke forume ljudi posećuju samo u cilju razgledanja ili proučavanja, a pulski Forum je okružen zgradama u kojima se boravi, radi i uživa u letnjim baštama restorana i kafea. Pulski Forum pulsira životom današnjice, a jedna od viševekovnih zgrada, koja pored Augustovog hrama dominira Forumom, je i Gradska vijećnica. Ona je locirana neposredno pored Hrama i istorijski je povezana sa njim. U jednom od ranijih perioda Vijećnica je činila i vrstu arhitektonske celine sa Hramom. Dakle, pulski Forum je frekventan i značajan za život grada baš kao i pre 2000 godina. Neverovatan kontinuitet ljudskih života od antičkog perioda do danas na ovom istom mestu. Sa istim nazivom i u istoj društvenoj i životnoj funkciji.

Glavni trg današnje Pule je ovaj isti kao i pre više hiljada godina. Isto se i zove. Ne samo kolokvijalno i turistički, već i administrativno, zvanično. U zvaničnom registru ulica i trgova Grada Pule, ovaj prostor je zaveden kao “Forum“. To je jedan od retkih slučajeva da antički naziv funkcioniše kao savremeni administrativni naziv. Za razliku od drugih gradova gde su srednjovekovne vlasti preimenovale rimske trgove (npr. u Piazza del Comune ili Glavni trg), u Puli je lokalna zajednica vekovima koristila latinski izraz Forum za taj prostor, pa je on zadržan i u modernom dobu.

Augustov hram

Na severozapadnoj strani Foruma, na uzvišenom platou, izgrađen je hram posvećen boginji Romi (personifikaciji Rima i samog Carstva) i caru Augustu. Hram je danas jedna je od najstarijih i najbolje očuvanih starorimskih građevina na celom Mediteranu.

Zanimljivo je da je Augustov hram bio deo niza od tri jednaka hrama na Forumu. Od “sestre-blizankinje” s istočne strane sačuvan je samo zadnji zid koji je uklopljen u zid današnje Gradske vijećnice, a prema predanju u pitanju je bio Dijanin hram. Takođe, veruje se da je ovaj nedostajući hram verovatno bio posvećen Augustovom nasledniku Tiberiju ili moguće i Juliju Cezaru.

Stručnjaci procenjuju da je Augustov hram izgrađen između 27. godine p.n.e. i 14. godine n.e., odnosno u periodu vladavine cara Augusta. Procena da je Hram građem u toku Augustovog života i vladavine, a ne posle njegove smrti, zasniva se na rekonstrukciji natpisa koji je stajao na arhitravu konstrukcije. Kao što se može videti na fotografiji ispod teksta, pogled na prednji deo Hrama obuhvata trouglasto pročelje. Konstrukcija u obliku trougla na vrhu hrama, tj. trouglasto krovno pročelje iznad stubova zove se zabat. Ispod zabata nalazi se horizontalni gredni venac, odmah iznad stubova. Naziv ovog dela konstrukcije je arhitrav i na njemu se nalazio natpis na osnovu koga je ocenjeno vreme izgradnje Hrama. U vreme izgradnje, na ovom mestu pozlaćenim bronzanim slovima stajao je sledeći natpis: Romae et Augusto Caesari Divi F(ilio) Patri Patrie – “Rimu i Augustu Cezaru, sinu božanskoga, ocu domovine”). Budući da August nije oslovljen kao divus (obožen posle smrti), dokazuje da je Hram bio podignut pre njegove smrti 14. godine. Vremenom su navedena slova potpuno propala, ali su na arhitravu u kamenu ostale rupe u koje su slova bila zabodena, pa su arheolozi ovim tragom mogli da rekonstruišu natpis, a posledično i period konstrukcije Hrama.

Arhitektura Hrama je klasična pravougaona građevina, s korintskim stubovima na pročelju, građena tehnikom pravilno klesanog kamena (opus isodomum) od lokalnog istarskog kamena, vapnenca. Krovne strehe i zabati bili su bogato ukrašeni konzolama, kasetonima i reljefima s okruglim medaljonima u sredini.

Hram je uspeo da preživi milenijume zato što je u svakoj epohi dobijao odgovarajuću upotrebnu vrednost. Krajem 4. veka i zabranom paganstva od strane hrišćana, Hram je pretvoren u hrišćansku crkvu. U periodu od 11. do 13. veka uz njegov istočni zid, sagrađena je palata, današnja Gradska vijećnica. Obe zgrade su u tom periodu bile spojene vratima. U 17. veku, krov Hrama je uništen u požaru, pa su na samom objektu nakon toga, tokom 18. veka učinjene određene rekonstruktivne izmene. Tokom 19. veka prostorije su podeljene na spratove i korišćene kao skladište žita i gradski arhiv. Istovremeno, Hram je počeo privlačiti širu pažnju. Andrea Palladio ga je opisao u svom slavnom arhitektonskom traktatu I Quattro Libri dell’Architettura (Četiri knjige o arhitekturi), objaveljnom u Veneciji 1570. godine. Početkom 20. veka u njemu je smešten muzej kamenih spomenika. U savezničkom bombardovanju Pule 1944/45. godine, Augustov hram je direktno pogođen bombom i gotovo potpuno uništen. Između 1945. i 1947. sprovedena je temeljna rekonstrukcija pomoću sačuvanih fragmenata i arheološke dokumentacije, čime je građevina vraćena u izvorni antički oblik.

Unutrašnjost Hrama i danas ima muzejsku funkciju, imajući u vidu da su unutar kamenih zidina smeštene kamene antičke statue i ostali artefakti iz starorimskog perioda koji su pronalađeni na i oko Foruma. Dakle, unutrašnjost Augustovog hrama danas služi kao lapidarijum, muzej kamenih rimskih figura i reljefa, mada postoji i nekoliko bronzanih artefakata.

Gradska vijećnica

Zgrada današnje Gradske vijećnice Pule je pravi „palimpsest“ istorije. Kako sam pomenula u delu o Augustovom hramu, preteča Gradske vijećnice nastala je direktno uz istočni zid Augustovog hrama, na temelju drugog antičkog hrama posvećenog boginji Dijani i caru Tiberiju. Ostaci ovog hrama su inkorporirani u današnju zgradu Vijećnice, tako što donji deo zgrade, zidovi i stubovi zapravo jesu ostaci originalnog hrama. Korintski stubovi iz starorimskog vremena maestralno su pozicionirani u centralno mesto pročelja zgrade i predstavljaju prelep ukrasni detalj u okviru renesansne strukture celine zgrade. Ovaj detalj se može videti na slici ispod.


Posle pada Rimskog carstva, hram je vremenom propadao i tokom mletačke vlasti na ostacima hrama, uz njegov istočni zid počela je gradnja gradske palate za potrebe gradske uprave i sudstva. U renesansnom periodu, tokom 15. i 16. veka, urađena je najozbiljnija rekonstrukcija zgrade, a spoljno pročelje je dobilo tipičan renesansni izgled sa karakterističnim prozorima i portalom. Tokom austro-ugarske vladavine u 19. veku, eksterijer je delimično preuređen ali je unutrašnjost većinski zadržala svoj renesansni izgled.

Dakle, prelepa Gradska vijećnica u Puli u kontinuitetu već vekovima ima istu javnu funkciju, a slojevi arhitektonskih uticaja i njihova kompaktnost, čine ovu zgradu fascinantnim umetničkim delom.

Mozaička kuća

Ovaj lokalitet je umetnički minjon, pravo malo remek-delo odlično očuvanog starorimskog mozaika. Inače, otkriven je sasvim slučajno, tokom raščišćavanja posledica savezničkog bombardovanja krajem Drugog svetskog rata. Tom prilikom je otkriveno nekoliko rimskih mozaika. „Dirkin mozaik“ je bio najbolje očuvan, pa je konzerviran i ostavljen in situ, a ostali su fotografisani i ponovo zatrpani radi obnove postojećih stambenih zgrada na tom području.

Crkva sv. Marije Formoze

Iako na samo nekih pet minuta hoda od Foruma, mesto mozaika je pomalo zabačeno i nećete stići do njega ako ga eksplicitno ne potražite. Krenula sam polako od Foruma, prateći putokaze na zidovima zgrada. Stigla sam u običan, rezidencijalni deo, ali sam pored stambenih zgrada odmah primetila veoma stari, mali sakralni objekat. Takođe, pažnju su mi privukli ostaci neke očigledno veoma stare građevine koji se nalaze u dvorištu pomenute male crkve. Neočekivano otkriće tokom traženja Mozaičke kuće posebno me je zainteresovalo. Saznala sam da je reč o kapelici sv. Marije Formoze (zovu je i crkva/bazilika sv. Marije Formoze) u Flaciusovoj ulici.

Ovde ću napraviti malu digresiju u odnosu na Mozaičku kuću jer mislim da lokalitet i objekat na koji sam ovde slučajno naišla zaslužuje da se identifikuje i kaže makar par reči o njegovom poreklu. Ova crkva je veoma stara i potiče iz druge polovine 6.veka, iz doba ravenskog nadbiskupa Maksimijana, i najznačajniji je spomenik rano-vizantijske sakralne arhitekture. Podaci kažu da je sačuvana kapelica samo mali deo nekadašnje velike trobrodne bazilike. Ovo što danas može da se vidi su temelji bazilike, njen severni zid koji izgleda kao ograda dvorišta, kao i ostaci za koje se pretpostavlja da su bili zvonik. Bazilika je teško stradala u požaru u vreme mletačke vlasti u 13. veku, nakon čega je pala u zaborav. Kapela je građena od kamena i originalno bila je bogato ukrašena freskama i mozaicima. Ostaci mozaika sa podova i zidova čuvaju se u Arheološkom muzeju Istre. Detalj koji fascinira odnosi se na podatak da se smatra da je bazilika nastala na još starijoj građevini. U pitanju je, verovatno, Minervin hram, pa kameni blokovi i temelji zaista izgledaju prastaro. Ulazak unutar lokaliteta, bar sada, nije dozvoljen posetiocima, pretpostavljam zbog potrebe da se očuva objekat.

Starorimski mozaik

Ostavljam sa desne strane kapelicu, nastavljam pravo još oko minut hoda i završavam u slepoj ulici okružena stambenim zgradama. U samom uglu nalazi se prostor dva metra ispod nivoa ulice koji je zaštićen gvozdenim rešetkama. Dakle, rimski nivo tla u Puli nalazi se dva metra ispod savremenog, što znači da se srednjevekovna i kasnija gradnja nadograđivala na antičku, umesto da je ruši.


Ovaj prostor je Mozaička kuća. Mozaik je zaštićen mrežom jer je in situ – na svom originalnom mestu, ispod današnjeg nivoa ulice. Kroz mrežu se može videti prostorija koja je prostorno locirana kao, na primer, podrum bez jednog zida. Taj nedostajući zid prekriven je pomenutom mrežom koja čuva prostoriju nekadašnje kuće iz starorimskog perioda. Mogu se videti njeni kameni, reljefni zidovi, a na samom dnu, podu prostorije, prostire se prelepi, originalni rimski mozaik, neverovatne očuvanosti. Kvalitet očuvanosti je takav, da bih mogla da ga u tom smislu uporedim sa nekim savremenim mozaičkim radom. Pretpostavljam da ovakva očuvanost proizilazi iz činjenice da je bio zatrpan i nedostupan dejstvu destruktivnih spoljnih uticaja tokom proteklih par hiljada godina.

Arheolozi se danas slažu da je mozaik morao biti deo poda centralne prostorije luksuzne, privatne kuće (domus) iz 2. ili 3. veka. Prostorija sa mozaikom je služila za prijem gostiju i pokazivanje društvenog statusa. Površina mozaika i kvalitet izrade nesumnjivo govore da je vlasnik domusa pripadao gradskoj eliti.

Mozaik je površine 12×6 metara i danas se svrstava među najlepše antičke mozaike. Podeljen je na dve celine sa ukupno oko 40 polja. Manji deo čine šestouglovi (hekstagrami) s motivima flore i faune, veći čine devet nepravilnih pravougaonika s geometrijskim uzorcima, a u centralnom delu je mitološka scena. Dakle, pored apstraktno-dekorativnih detalja mozaika, koji se mogu videti na fotografiji iznad, njegov glavni motiv je prikaz najdramatičnije scene iz antičkog mita o kažnjavanju Dirke.

Mit o kažnjavanju Dirke

Priča počinje time što je Antiopu, ćerku tebanskog kralja Nikteja (po jednoj verziji ona je rečna nimfa) opčinio Zevs. Iz te veze Antiopa je rodila blizance Amfiona i Zeta. Bojeći se očeve ljutnje, decu je ostavila na planini Kiteron, gde ih je našao i odgojio pastir. Niktejev brat Likus preuzeo je Antiopu i predao je svojoj ženi Dirki kao robinju. Dirka ju je godinama mučila i na kraju bacila u tamnicu. Antiopa je uspela da pobegne u Sikion kod kralja Epopeja, ali Likus ju je doveo natrag. Na jednom Dionizijevom prazničnom okupljanju, kod pastirske kolibe, Antiopa je konačno susrela odrasle sinove, ali je oni nisu poznavali. Dirka je sinovima predstavila Antiopu kao odbeglu robinju i naredila im da je pogube vezanu za rogove bika, što je bio uobičajen način pogubljenja begunaca. Dok su Amfion i Zet tražili bika, pastir koji ih je odgojio otkrio im je istinu: da je ta žena, Antiopa, njihova majka. Tada su umesto nje privezali Dirku, i bik ju je rastrgao. Osvetili su se i Likusu, ubili ga i preuzeli presto. Dirkino telo bačeno je u reku pored Tebe koja je po njoj dobila ime — Dirka. Po jednoj verziji Dioniz, čija sveštenica (pripadnica dionizijskog kulta) je bila Dirka, pretvorio je njeno telo u sveti izvor na Kiteronu.

Na kraju priče o mozaiku, zabeležila bih zanimljivost da je prizor kažnjavanja Dirke veoma redak u antičkoj umetnosti. Pored ovog mozaika, zabeležen je još samo u Napulju (Farnese bik), kao i freske u Pompeji i Vatikanskom muzeju.

Pulski amfiteatar – Arena

Na petnaestak do dvadeset minuta hoda od Foruma, prolazeći kroz staro gradsko jezgro – antička vrata i slavoluke ili rivom uz more, stiže se do čuvene pulske Arene. Arena je jedan od najbolje očuvanih, najpoznatijih i najimpresivnijih rimskih amfiteatara na svetu. Ovaj antički spomenik je najprepoznatljivija građevina Pule i brend po kome je grad Pula najlakše prepoznat i na međunarodnom nivou.

Moj prvi susret sa Arenom dogodio se na samom kraju dana jednog dana. Osećao se miris mora. Veče je polako padalo i svetla Arene su počela da se pale. Sa zvonika obližnje crkve sv. Antuna počela su da zvone zvona. Za razliku od rimskog Koloseuma, pulska Arena mi je prijatna i ima poseban šarm.

Nastanak Amfiteatra

Kao i Augustov hram na pulskom Forumu, sa izgradnjom Arene počelo se tokom vladavine cara Augusta, u periodu od 27. godine p.n.e do 14. godine nove ere. U tom periodu je izgrađena manja, drvena, amfiteatarska konstrukcija izvan zidina tadašnjeg grada Pule. Tokom vladavine Klaudija (41. g.n.e – 54. g.n.e.) drvena građevina je zamenjena kamenom. Završetak se vezuje, grubo računajući, za period 7. i 8. veka (tokom vladavine Vespazijana). Nastanak impozantnog i danas poznatog oblika Arene, vezuje se za ovaj poslednji, treći period.

Amfiteatar je građen u elipsoidnom obliku, dimenzija 137×106 metara. Zidovi imaju visinu od 30 metara. Arena je jedinstvena po tome što ima očuvane trostepene arkade (spoljna fasada) i potpuno očuvani hipogeum (podzemni sastav tunela i kaveza gde su držane divlje životinje i gladijatori pre borbi). Prva, lučna arkada je građena u dorskom stilu, druga, takođe lučna u jonskom, a najviša, treća, u korintskom stilu i pravougaonim otvorima. Fasada je građena od istarskog kamena vapnenca, bez maltera. Hipogeum je danas delimično vidljiv. Pojednostavljeno rečeno, hipogenum je jednim delom, originalno bio prekriven drvenim podom na nivou današnjeg kamenog platoa Arene, a ispod prve arkade.

Postoji i stara lokalna legenda koja priča priču o gradnji Arene. Dakle, prema narodnom predanju, car August (ili verovatnije Vespazijan – u čije vreme je Arena dobila konačni kameni izgled) zapretio je glavnom arhitekti da će ga pogubiti ako Arena ne bude gotova na vreme ili ako zidovi ne budu savršeno ravni. Arhitekta je, u očajanju, molio sv. Maura (zaštitnika Pule) za pomoć. Te noći mu se u snu ukazao svetac i rekao: “Sutra ujutro, kad dođeš na gradilište, vidi ko prvi donese kamen.” Ujutro je došla siromašna udovica s korpicom kamenja koju je nosila svojoj deci za gradnju kuće. Arhitekta joj je platio ogroman novac za njen skromni teret i tražio da on prvi postavi kamen u temelj. Tada se navodno dogodilo čudo: zidovi su se sami izravnali, a kamenje se tako savršeno složilo da nikad nije zatrebao malter.

Funkcionisanje Arene nakon pada Rimskog carstva

Nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva, Arena je vremenom propadala, a kamenje sa nje koristilo se za gradnju kuća i crkava u okolini. Zanimljivo je, takođe, da su tokom narednih vekova, ljudi koristili prostor u okviru unutrašnjosti amfiteatra za život. U lukovima Arene, kao i u samoj Areni građene su kuće za život lokalnog stanovništva. Prostor je bio ispunjen radionicama, štalama za stoku, magacinima i prodavnicama. Arena je imala sopstvenu infrastrukturu, pa čak i crkvu (kapelu sv. Lovre), tako da je funkcionisala kao samostalna, zatvorena zajednica unutar zidova amfiteatra.

Tokom vladavine Mletačke Republike (koja je vladala Pulom od 1420. do 1797. godine) stanovnici su i dalje živeli unutar Arene. Zapravo, mletački period je bio vrhunac tog “grada u gradu” fenomena. Arena je bila deo „urbane tkanine“ Pule. Međutim, Mletačka Republika je donela zakon kojim se zabranjuje dotadašnja masovna i kontinuirana praksa vađenja kamenja iz amfiteatra za potrebe građenja drugih objekata lokalno i šire. Tokom perioda svoje vladavine, Venecija postaje svesna da Pula gubi strateški i demografski značaj jer je luka nestala (zbog taloženja mulja), pa je odlučila da zaštiti spomenike kao simbol moći i istorije, umesto da ih koristi kao besplatni kamenolom za nove gradnje u Veneciji ili na drugim mestima. Zato je danas vidljivo da su spoljni zidovi amfiteatra bolje očuvani od njegove unutrašnjosti, jer su bili teže dostupni za demoliranje, ali i administrativno ranije zaštićeni od unutrašnjosti Arene.

Krajem 18. veka, pod austro-ugarskom vlašću sprovedena je značajna rekonstrukcija Arene i ona je počela da funkcioniše isključivo kao spomenik i deo vojne luke. Najznačajniji deo rekonstrukcije, pod vođstvom arhitekte Antona Gnirsa, urađen je u prvoj dekadi 20. veka.Tada je pulskom amfiteatru vraćen identičan izgled koji je imao tokom svoje najveće rimske slave. Višestruki su razlozi za ovako velika austro-ugarska rekonstruktivna ulaganja u Arenu. Pula je bila najveća austro-ugarska ratna luka. Arena je bila u blizini vojnih baza, a njena stabilnost bila je pitanje sigurnosti. Takođe, krajem 19. veka dolazi do razvoja turizma na Jadranu. Pula je postala letnja rezidencija aristokratije, a Arena je trebalo da bude simbol veličine Monarhije.

Tokom 1932. godine, kada je Istra bila pod italijanskom vlašću, Arena je adaptirana za javne priredbe (pozorište, koncerti, svečanosti), kada su sagrađene i današnje stepenice unutar nje.

Arena danas

Iako postoje i drugi rimski amfiteatri koji se koriste za razne društvene događaje (npr. Arles, Nîmes), Arena u Puli je jedinstvena po svojoj veličini, očuvanosti i kontinuiranoj upotrebi u modernom dobu. Zbog toga se često naziva “biserom rimske arhitekture” i simbolom Pule. U njoj se održavaju koncerti i veliki muzički događaji za do 13.000 gledalaca. Atmosfera u pulskoj Areni tokom koncerata ili festivala je mnogo intenzivnija nego u modernim dvoranama, zbog akustike kamena i vizualnog doživljaja drevne arhitekture. Ovde se, u čarobnoj atmosferi amfiteatra, svake godine održava i čuveni Pulski filmski festival sa oko 5.000 sedećih mesta. Arena je i domaćin mnogih sportskih događaja, a posebno spektakularan doživljaj postoji tokom Pulskog maratona čija centralna tačka je upravo Arena.

Deo o Pulskoj areni i njenoj ulozi u večnosti, završila bih citatom nepoznatog autora: “Ovaj kamen je proživeo sve: i krv i pesmu. I kada sunce sklizne za južnu kulu, a kamen se ohladi od dana, Arena oživi. Stojim na mestu gde su ljudi molili za milost, i baš zato je pesma danas obaveza, a ne beg. Gde su se nekada merile senke na pesku, danas se mere aplauzi; gde je bio šum mačeva, sada je strujanje žica i akordi koji prolaze kroz dvadeset vekova. Stojim pod stepenicama i shvatam: ovaj kamen nije preživeo da bi čuvao smrt. Preživeo je da bi, iznova i iznova, bio dovoljno veliki za život.“

Pulska tvrđava – Kaštel

Pulski Kaštel (Tvrđava) je prvenstveno srednjevekovna građevina, iako je izgrađen na temeljima starijih rimskih i ranosrednjovjekovnih utvrđenja. Na tom mestu, na brdu sv. Nikole, prvobitno su građena manja utvrdenja iz vizantijskog i franačkog perioda (9.–14. vek).

Današnji oblik Kaštela potiče iz 15. veka i perioda renesanse. Tadašnji mletački guverner, Bartolomeo Contarini, naložio je potpunu rekonstrukciju i jačanje tvrđave da bi se oduprla novom oružju – topovima. Pula je bila važno pomorsko središte Mletačke Republike, pa je tvrđava morala štititi luku od Osmanlija i pirata. Dominirala je nad Portaronom, glavnim ulazom u grad, i lukom. Bila je mesto gde su boravili mletački kapetani i guverneri. Tvrđava je imala vojnu namenu i kasnije, tokom austro-ugarske i italijanske vladavine, kao i u vreme Jugoslavije, pa sve do današnjih dana kada predstavlja vojni objekat Hrvatske Mornarice.

Kaštel ima četiri petougaona bastiona na ćoškovima, a ovalna, glavna kula sa osmatračnicom, napravljena na najvećem uzvišenju brda sv. Nikole, uzdiže se u središtu kompleksa. Iako je većina tvrđave vojna zona, glavna kula funkcioniše kao turistička atrakcija jer je bila deo starog gradskog jezgra pre nego što su Mlečani proširili bedeme. Zato je danas slobodna za posetu, dok je neovlašćeni ulazak u ostale delove Kaštela strogo zabranjen.

U srednjem veku glavna, ovalna kula je bila poslednje zaštitno utvrđenje (donžon). Ako bi neprijatelj probio spoljne zidove grada, stanovnici i vojnici bi se povukli u ovu čeličnu kulu i branili se odozgo. Zidovi su debljine do 3 metra, a ulaz je bio na drugom spratu (povezan drvenim mostom koji se mogao povući u slučaju napada). Sa glavne kule se videla cela luka, otvoreno more i prilaz gradu. Stražari su mogli ranije da primete neprijateljske brodove ili opasnost. Sa nje su se slali signali (dim, svetla) drugim tvrđavama ili brodovima. Takođe, visoka kula je služila kao vidljiv znak moći gospodara grada (prvo mletačkih, pa austrijskih).

Mural ‘Antoine de Ville’

Grad Pula i Povijesni i pomorski muzej Istre ove godine su učinili veoma lep gest povodom očuvanja sećanja na istoriju Kaštela. U blizini Glavne kule videla sam mural koji mi je privukao pažnju kako svojom estetikom, tako i činjenicom da je na njemu u pozadini prikazana baš ova kula. Mural prikazuje čoveka koji je u mletačko vreme projektovao Kaštel.

Zvao se Antoan de Vil (Antoine de Ville 1590-1658) i bio je istaknuti francuski vojni inženjer, strateg i matematičar, koji je pre nego što je došao u Pulu postao poznat kao stručnjak za mine i utvrđenja. Polovinom 20-ih godina 17. veka, stupio je u službu Mletačke Republike i projektovao tvrđave na celom njenom posedu. Mletačka vlada poverila mu je nacrt i nadzor gradnje Kaštela kako bi se zaštitili grad i luka, a on je gradnju vodio između 1630./1631. i 1633. godine. Zanimljivo je da je za gradnju iskoristio kamen sa ruševina rimskog pozorišta na Monte Zaru, uprkos zabrani.

Ilustracija koju sam pomenula, oslikana je na šetalištu prema Kuli u okviru Povijesnog i pomorskog muzeja Istre. Autor je Vedran Štimac, Puležanin. Izbor motiva objašnjen je time da je de Vil zaslužan za projekat utvrđenja, a Muzej je imao želju da “istakne njegov lik i ime, ali da rad bude nešto drugačiji od klasične info-ploče”. Štimac je ciljao na spoj istorije i savremenog vizuelnog jezika: nije hteo da napravi statičan muzejski portret, već ilustraciju bližu street artu koja “živi u javnom prostoru” i komunicira sa publikom koja inače ne bi zastala pred istorijskom pričom. Ovo je prvi rad u planiranom nizu takvih ilustracija na Kaštelu. Mural je pravljen 30. januara 2026., tokom manifestacije Noć muzeja. Na službenom programu Noći muzeja za Povijesni i pomorski muzej Istre stajalo je da će umetnik “uživo tokom Noći muzeja dovršiti svoju interpretaciju Antoinea De Villea”. Štimac (koji se potpisuje i umetničkim imenom Polite BastART) započeo je rad upravo te večeri, pa su posetiocii od 19 do 22 sata mogli da uživo promatraju proces nastajanja ilustracije. Zanimljiv tehnički detalj je da se ne radi o klasičnom muralu oslikanom direktno na kamenu. Štimac je prvo spojio dve vodootporne šperploče čije je spojeve zalepio silikonom, pa je ilustracija oslikana na takvoj podlozi zatim montirana na zid.

Na vrh kule, popela sam se uskim, gvozdenim unutrašnjim stepenicama. Sa ravnog krova kule proteže se pogled na ceo grad, Arenu i luku. Sasvim slučajno, u vreme kada sam boravila, mogla sam da posmatram i zalazak sunca sa ovog mesta. Doživljaj je savršen, neverovatno atmosferičan.

*

Ova svojevrsna razglednica Pule kroz istoriju sve do današnjih dana ne iscrpljuje se lokalitetima i pričama koje sam ovde predstavila. Pula ima više muzeja, među kojima je i Zerostrasse, koji prikazuje skoriju istoriju Pule, a posebnu atrakciju čini njegova lokacija. Smešten je u tunelu iz austro-ugarskog perioda. Takođe, u gradu se mogu razgledati prelepe viševekovne crkve, uključujući i Pulsku katedralu koja izlazi na rivu. Međutim, Pula nije samo skup fascinantne istorije. Ona je i more, sunce, zelenilo gradskog parka i Šijanske šume. Pula je i brojna nematerijalna kulturna baština. Pula su Puležani – prijateljski, srdačni i gostoprimljivi, prožeti duhom svog bogatog, istarskog multikulturalnog nasleđa. Oni sa ljubavlju i osvešćenošću čuvaju ovaj fascinantan prostor.