Muzej Šopena i Sand u Valdemosi
Na prvom spratu bivšeg Kartuzijanskog samostana u Valdemosi, duž dugačkog hodnika, nalaze se nekadašnje prostorije (ćelije) za stanovanje monaha od kojih svaka ima i terasu sa vrtom. Ove prostorije su danas u vlasništvu fizičkih lica kao mesta za odmor, ili u vlasništvu različitih kompanija. Ćelije br. 2 i br. 4 su muzejski prostori. Obe ćelije su, svaka za sebe, muzeji Frederika Šopena i Žorž Sand. Iako su Šopen i Sand originalno boravili u prostoru koji je danas obeležen kao ćelija br. 4 i u tom smislu ona ima kulturno-istorijski značaj, druga prostorija – ćelija 2 je takođe značajna zbog bogatstva svoje muzejske kolekcije.
Kako je uopšte došlo do toga da se osnuju dva muzeja posvećena istim osobama, povodom istih okolnosti, koji su fizički locirani skoro pa jedan pored drugog?
Ćelija br. 2
U prvim godinama nakon konfiskacije samostana 1835. godine, ćeliju br. 2 kupuje porodica Fera-Kapljonk (Ferra Capllonch). U godinama i decenijama nakon Šopenovog odlaska sa ostrva, stvara se uverenje da je čuveni kompozitor boravio i živeo u ovoj ćeliji. Ovo uverenje nastalo je na osnovu lokalne usmene tradicije, kao i porodičnog predanja naslednika prvobitnih vlasnika ćelije br. 2. Kada su slikar Bartomeo Fera (Bartomeu Ferra) i njegova supruga Aina Marija Butru de Fera (Aina Maria Boutroux-Ferra) 1921. godine stekli vlasništvo nad ovom ćelijom, prihvatili su tada već postojeću lokalnu legendu da je ćelija br. 2 „Šopenova ćelija“. Njihova iskrena uverenost u navedeno poreklo ćelije je bila tolika da su 1929. godine zvanično otvorili ćeliju kao muzej Frederika Šopena. U taj prostor su smestili odgovarajuće izložbene predmete, uključujući i jedan klavir (kao „originalni Šopenov pianino“), za koji se kasnije utvrdilo da je napravljen oko 1850. godine, dakle posle Šopenove smrti. Međutim, već je stvorena zvanična priča za turiste, ali i za međunarodnu stručnu javnost kako u odnosu na lokaciju Šopenovog navodnog mesta boravka tako i u odnosu na konkretan klavir koji je navodno koristio. Francuski muzikolog Eduard Ganš (Edoard Ganche) je 1928. i 1932. godine dolazio na Majorku kako bi utvrdio autentičnost ćelije br. 2 kao nekadašnjeg Šopenovog mesta boravka. Detaljnim proučavanjem Šopenovih pisama i crteža Morisa Sanda (sina Žorž Sand koji je sa njima boravio na Majorki), utvrđeno je da opis enterijera i pogled sa terase ćelije sa Morisovih crteža, lokacijski odgovaraju ćeliji br. 4. Međutim, uverenost vlasnika u originalnost ćelije br. 2 je bila tolika, da su i nakon Ganšovih otkrića nastavilii da promovišu svoju ćeliju kao autentičnu. Zapravo ova pogrešna uverenost vlasnice ćelije br. 2 i osnivačice muzeja, Aine Marije Butru de Fera, dovela je do toga da je ovaj muzej postao njena istinska strast, koja je podrazumevala sistemski sakupljački rad Šopenovih dokumenata, memorabilija i ostalih artefakata, tokom celog 20. veka.
Kolekcija ćelije br. 2 obuhvata predmete koje je Aina Marija kupovala tokom svog života po aukcijama ili dobijajući na poklon. Značajan deo kolekcije je dobijen od Aurore Lot-Sand (unuke Žorž Sand), koja je deo svoje porodične arhive ostavila muzeju ćelije br. 2, pre nego što je ostatak na kraju, po nespornom i zvaničnom utvrđivanju autentičnosti ćelije br. 4, otišao tamo. Ipak, najznačajniji deo kolekcije muzeja u ćeliji br. 2 predstavlja na poklon dobijena kolekcija čuvenog engleskog kolekcionara Artura Hedlija (Arthur Headly, 1905-1969).
Hedlijeva kolekcija
Hedli je tokom 30 godina stvarao ovu, bez sumnje, jednu od najzanimljivijih i najraznovrsnijih privatnih kolekcija. Kolekcija, između ostalog, obuhvata pisma i veoma značajne muzičke rukopise iz različitih perioda Šopenovog života. Hedlijeve nabavke poticale su iz raznih izvora čiji su vlasnici bili: porodica Šopen, Ema Osborn Plejel (udovica Kamila Plejela), princeza Marcelina Čartorijska, Ignac i Feliks Mošeles, Žilijen Fontana (Julian Fontana, Šopenov prijatelj), izdavačke kuće Brajtkopf i Hendel, kao i porodica izdavača Brandus, zatim Žorž Sand i porodica Liščinjski (Leszczynski, potomci čuvene poljske aristokratske porodice, poznatih čuvara nacionalne baštine). Hedli je 1967. godine svoju kolekciju ponudio na prodaju Društvu Frederika Šopena u Varšavi. Takođe, za kupovinu njegove kolekcije je bilo zainteresovano više američkih univerziteta. Hedli na kraju nije bio zadovoljan postojećim mogućnostima za prodaju. Sa jedne strane, nije želeo da kolekcija napušta tlo Evrope, a sa druge strane predaja kolekcije tada komunističkoj, međunarodno zatvorenoj Poljskoj, nije omogućavala da kolekcija bude dostupna svetskoj javnosti. Konačno, Hedli je 1969. godine posetio Valdemosu i muzej u ćeliji br 2. Bio je oduševljen raznolikošću i bogatstvom njenog kolekcionarskog fonda kao i umetničkim radom koji se tamo odvijao. Vlasnica ćelije br. 2 je osnovala i organizovala međunarodne muzičke događaje posvećene Šopenu, koji su se održavali u sali Kartuzijanskog manastira i ćeliji br. 2 kao administrativnom sedištu ovih međunarodnih muzičkih okupljanja. Imajući sve ovo u vidu, Hedli, koji je istovremeno bio oduševljen i pejzažom Majorke, na tom putovanju je doneo odluku da proda kolekciju vlasnicima ćelije br. 2 i veže svoje ime za Valdemosu.
Fotografije ispod deo su muzejske kolekcije, bez specificiranja porekla nabavke eksponata.
Ćelija br. 4 (autentično mesto boravka Šopen-Sand)
Posle konfiskacije samostana u Valdemosi i delimične prodaje pojedinih njegovih delova, vlada je 1842. godine raspisala aukciju za prodaju preostalih delova samostana. Celokupna imovina koja je bila predmet aukcije, prodata je bankaru Kanutu (Basilio Canut), koga se sećamo kao kupca Šopenovog Pleyel pianina br. 6668 nakon odlaska Šopena i Sand sa Majorke. Basilio Kanut je podelio masivnu nekretninu na nezavisne jedinice i preprodavao ih je bogatim majorkanskim porodicama (uglavnom samostanske ćelije sa baštenskim terasama). Početkom tridesetih godina 20. veka, porodica Ketglas (Quetglas), po nekoliko naslednih linija, nasleđuje celokupnu imovinu porodice Kanut. To je podrazumevalo vlasništvo nad ćelijom br. 4 Samostana, ali i vlasništvo nad autentičnim Šopenovim Pleyel pianinom, koji je porodica Kanut posedovala i brižljivo čuvala generacijama. Gabriel Ketglas – Amengual (Gabriel Quetglas Amengual) i njegova supruga Mersedes Tous-Fiol 1932. godine otvaraju Muzej Frederika Šopena i Žorž Sand u ćeliji br. 4, kao autentičnom mestu boravka umetničkog para. Istovremeno, autentičan Šopenov instrument, na kome su nastala značajna kompozitorova muzička dela, Pleyel pianino br. 6668, konačno je posle skoro jednog veka vraćen u prostoriju u kojoj je kompozitor na njemu radio. Ovaj klavir je do dana današenjeg najznačajniji muzejski eksponat iz Šopenovog majorkanskog perioda. U ćelji br. 4 su izloženi i drugi eksponati koji se uglavnom odnose na dokumentaciju koja potiče iz arhive porodice Kanut, a koja se odnosi na ugovore i ostalu dokumentaciju između bankara Kanuta i Žorž Sand vezano za finansijsko rešenje na carini zaglavljenog klavira, u pokušaju njegovog transporta natrag u Pariz.
Tokom decenija kolekcija je obogaćena donacijama i kupovinama, uključujući materijale francuskog muzikologa Eduarda Ganša (koji je prvi 1932. osporio autentičnost ćelije br. 2 u korist ćelije br. 4), kao i predmete koji su pripadali Aurori Lot – Sand, a nisu prethodno završili u ćeliji br. 2.
Sudski spor i oficijelno razrešenje autentučnosti Šopenove ćelije
Iako je, kako sam prethodno navela, Eduard Ganš (Edoard Ganche) još 1932. na osnovu Šopenovih pisama i crteža Morisa Sanda, utvrdio autentičnost ćelije br. 4 u smislu autentičnog prostora Šopenovog boravka, to zvanično nije prihvatila ni porodica Fera, vlasnici ćelije br. 2, ali ni šira međunarodna stručna javnost. Među porodicama se vodila neka vrsta rata u vezi sa tim, što je konačno rezultiralo sudskim sporom. Španski sud u Palmi je 2013. godine doneo presudu kojom se potvrđuje da je ćelija Samostana pod brojem 4 autentična rezidencija Šopena i Sand. Ova presuda je zasnovana na sledećim nepobitnim činjenicama:
– Lična pisma Žorž Sand
Tokom svog boravka na ostrvu, Sand je u svojim pismima prijateljima u Parizu, eksplicitno navela da je iznajmila ćeliju br. 3. Na osnovu opštinske i manastirske arhive sud je utvrdio da je manastirsko imanje kasnije tokom 19. veka prenumerisano, tako da je originalna ćelija br. 3 postala ćelija br. 4.
– Forenzička analiza klavira i odgovarajuća originalna pripadajuća dokumentacija
Klavir Pleyel pianino sa fabričkim serijskim brojem 6668 koji se nalazi u ćeliji broj 4, u potpunosti se podudara sa serijskim brojem istog instrumenta koji je Šopen naručio i dao nalog da se dopremi u Majorku krajem 1838. godine.
– Što se tiče klavira u ćeliji br. 2, nezavisni muzikolozi i eksperti su utvrdili i svedočili na sudu da je instrument koji se nalazi u ćeliji br. 2 napravljen od strane lokalnog proizvođača Oliver Y Svav tokom 1850-tih godina.
Ovim je 2013. godine i zvanično stavljena tačka na misteriju autentičnosti ćelije, staru skoro jedan vek.
Moj doživljaj oba muzeja
Nakon posete oba muzeja, mogu da zaključim da svaki ima svoju specifičnu vrednost. Ćelija br. 2 je neprikosnovena po bogatstvu i raznovrsnosti izložbenog materijala. Rukopisi, muzički rukopisi, pisma, lični predmeti, umetničke slike, razne memorabilije…Međutim, osećaj u ćeliji br. 4 je bio duboko ličan. Fizički kontakt sa Šopenovim Pleyelom, dodir instrumenta na kome je radio Šopen. Najdublji osećaj relativnosti vremena doživela sam na terasi. Bašta terase je predivna, potpuno uronjena u zelenu vegetaciju, uključujući i razgranato mediteransko drveće. Prišla sam ivici balkona, ogradi, i stajala u tišini. Panorama koju sam videla ostavila me je bez reči. Više od lepog. Nemam reč, nemam opis za to. U trenutku sam postala svesna da gledam predeo koji je pre skoro 200 godina, sa istog ovog mesta često gledao Šopen. Osetila sam koliko je sve relativno, pogotovo vreme. Isti pogled, isti doživljaj, vreme od 200 godina se zgusnulo u taj jedan trenutak. Taj momenat je moj najlepši trenutak prilikom posete ovim muzejima.
Dodatak tekstu: U produkciji Šopenovog Instituta u Varšavi napravljen je dokumentarni film/intervju sa unukom vlasnika Muzeja ćelije br. 2, Rosom Capllonch Ferra Chopin in Mallorca. Rosa Capllonch Ferra and the story of Chopin’s treasures in Valldemossa